Gıda okuryazarlığı; gıda, beslenme ve sağlık, çevre gibi birçok kavramı kapsar. Bu geniş alanın bilgisine sahip olmak zor görünse de sağlıklı yaşam için gıda okuryazarlığı oldukça önemlidir. Gıda okuryazarlığı, bireylerin gıdalar hakkında doğru bilgi edinme, bu bilgiyi değerlendirme ve sağlıklı beslenme kararları alma yeteneğidir. İlgi alanınıza göre bu konuda daha derinlemesine bilgi edinebilirsiniz.
Gıda Okuryazarlığı Neden Önemlidir?
Gıda okuryazarı olmak, sağlıklı yaşam sürdürme açısından büyük önem taşır. Bireylerin gıda ve beslenme konularında bilinçli kararlar alabilmesi, sağlık sorunlarının önüne geçerek toplum sağlığını olumlu yönde etkiler.
Etiket Okuma
Etiket konusunda çoğunluğumuzun dikkat ettiği son kullanma tarihidir ama etiket bilgisi sadece tarihten ibaret değildir. Etiketler, paketli gıdaların içeriğini anlamanıza yardımcı olur. Kalori, yağ, şeker ve tuz miktarları gibi bilgileri göz önünde bulundurarak sağlıklı seçimler yapabilirsiniz. Ayrıca içerik listesindeki maddeler, alerjisi veya intoleransı olan kişiler için kritik öneme sahiptir.
Besin Grupları
Sağlıklı bir beslenme düzeni için gıdaları tahıllar, proteinler, süt ve süt ürünleri, sebzeler ve meyveler gibi gruplara ayırarak tanımak size fayda sağlayabilir, dengeli beslenmenize destek olabilir.
Süt ve Süt Ürünleri: Kaynağı bilinmeyen çiğ süt satın alınmamalıdır. Çiğ süt kaynatılmadan tüketilmeyiniz. Çiğ sütten yapılan ancak salamura işleminden geçmemiş veya olgunlaştırılmamış peynirler satın alınmayınız.
Doymuş yağ ve kalori alımını azaltmak için yarım yağlı süt, yoğurt, peynir gibi ürünleri tercih edebilirsiniz. Bu, kalp sağlığını destekleyerek kolesterol seviyenizi düşürmeye yardımcı olabilir. Ambalajlar üzerindeki % yağ oranına dikkat ederek sağlıklı seçimler yapabilirsiniz.
Sebzeler ve Meyveler: Çürük, zedelenmiş veya küflenmiş ürünleri seçmemeye özen gösterin ve kullanmadan önce iyice yıkayınız. Pestisit kalıntılarını gidermek için, 2-3 litre soğuk suya 1 çay kaşığı karbonat ekleyip sebzeleri 12-15 dakika bu karışımda bekletebilirsiniz. Sert sebzeler için hafif fırçalama da önerilir.
Tahıllar: Tahıl, kuru baklagillerin, sert kabuklu yemişler ve yağlı tohumların küflü, böcek yenikli, kırık taneli olanları satın alınmayınız. Ekmek, un ve makarnalarda tam tahılları tercih etmek, sindirim sağlığını destekler, glisemik indeksi düşük ve lif miktarı yüksek olduğu için uzun süreli tokluk sağlayacaktır.
Proteinler: Etlerin kendine has koku, renk, görünümünün olmasına ve mühürlü olmasına dikkat edilmelidir. Et güvenilir yerlerden satın alınmaya çalışınız. Hazır kıyma yerine parça etten çektirilen kıyma, parça tavuk yerine de bütün tavuk tercih edebilirsiniz. Balık satın alırken kendine has kokusunun olmasına, pullarının parlak, gözlerinin berrak ve hafif kabarık, solungaçlarının kapalı ve kırmızı renkte olmasına dikkat edebilirsiniz. Kırık, çatlak, kirli yumurta satın almayınız.
Mevsiminde Gıdalar
Mevsiminde üretilen gıdalar genellikle daha taze ve besleyicidir. Yerel pazarları tercih ederek hem çevreye katkı sağlayabilir hem de daha sağlıklı besinler tüketebilirsiniz. Ve size daha sürdürebilir, lezzetli menüler sağlayacaktır.
Gıda İsrafını Önleme
Gıda okuryazarlığı ile bilinçli bir satıcı olmak sizi ihtiyacınız olan alışverişi yapmaya yönlendirecektir. Gıda israfını önlemek için tüketim planlaması yapmak, ihtiyacınız kadar almak ve kalan gıdaları değerlendirmek önemlidir. Ayrıca uygun saklama koşullarına dikkat ederek israfı azaltabilirsiniz.
Gıda Sektöründe Değişim
Gıda okuryazarlığı, bireylerin gıda sistemindeki değişimlere uyum sağlamasına ve sürdürülebilir bir çevreyi destekleyen daha bilinçli kararlar almasına olanak tanıyabilir. Gıda etiketlerini okumak, besin gruplarını tanımak, sağlıklı pişirme yöntemleri kullanmak ve ailemizde farkındalık yaratmak bilinçli bir yaşamın temel taşlarıdır. Her yaş grubunun bu konuda bilinçlendirilmesi, sağlıklı bir toplum oluşturmanın anahtarıdır.
Sağlıklı, güvenilir gıdaya her alanda ulaşmak dileğiyle… Sağlıkla kalın!
Yazar: Diyetisyen Özlem Nur Taşan
Kaynakça
- Aktaş, N., & Özdoğan, Y. (2016). Gıda ve beslenme okuryazarlığı. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 20(2), 146-153.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (t.y.). Güvenilir Gıda. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/
- World Health Organization. (n.d.). Health literacy. World Health Organization. Retrieved November 3, 2024, from https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/health-literacy
- Food and Agriculture Organization. (2022). Ulusal gıda güvenliği stratejisi ve eylem planı 2018-2021. Food and Agriculture Organization. https://faolex.fao.org/docs/pdf/tur223879.pdf